Slobodna Vojvodina

Piše: Vladimir Mitrović

Ovaj tekst deo je šireg istoimenog autorovog istraživanja. (...) Postoji više, opravdanih ili ne, razloga za današnju sliku naše pravoslavne arhitekture. Do kasno-romantičarskog i nekritičkog preuzimanja tradicije stiglo se brzim ali i pogrešnim putem. Tvrd stav Srpske pravoslavne crkve (SPC) prema novim oblicima i formama usled poznatog (i priznatog) konzervativizma crkvenih krugova, posebno onih najviših, ustaljenost liturgijske prakse koja zahteva i odgovarajuću prostornu shemu, praktične i pragmatične situacije oko same izgradnje, prikupljanja sredstava i organizovanja procesa izgradnje koja su uglavnom poverena lokalnim crkvenim zajednicama, nezaiteresovanost arhitekata i takozvano „fabrikovanje'' crkvenih projekata, nepostojanje određenog školskog programa iz ove oblasti, samo su neki od razloga za sliku današnje sakralne arhitekture kod nas. Povremeno se stiče utisak da ni sama crkva kao ni njihovi velikodostojnici nisu zadovoljni svojom savremenom sakralnom produkcijom.

Dugi vremenski period usresređena na obnovu starih, istorijskih hramova i to uglavnom iz državnih a ne sopstvenih izvora, SPC nije do kraja razradila pristup prema izgradnji i projektima za nove hramove, osim stalno isticane činjenice da nova crkva treba da liči na neko staro, i to uglavnom manastirsko zdanje, što ju je ktitor - ponekad posebno živopisna priča, kao u slučaju crkve u Ubu (arh. Predrag Ristić, 1990-2001) čiji je investitor novi, kontraverzni bogataš - ili nadležni sveštenik izabrao kao neprikosnoveni uzor. Osim ovog generalnog stava, čest slučaj pri izboru projekta je i čist voluntarizam investitora i nadležnog sveštenstva - čak i iz nekih ličnih pobuda, tipa porekla, podsećanja ili nešto slično. Gradnja nove crkve, u lokalnom okruženju, posmatrana je kao ispunjavanje svog zaveta koje se, skoro obavezno, mora oslanjati na neko od rešenja iz bogate istorije sakralnog graditeljstva.

U Vojvodini, autentične vojvođanske političke partije takođe oštro kritikuju nove izgradnje hramova u gradovima i naseljima Vojvodine po principima srpsko-vizantijskog stila zahtevajući „povratak'' autentičnog baroknog koncepta crkve. Ovaj, ipak politički (ili politikanski) stav, zahteva dodatna objašnjenja. Sakralna arhitektura u Vojvodini nema tako dugu tradiciju kao ona na području Srbije samom prirodom istorijskih procesa na ovim prostorima. Od 18. veka, tačnije njegovih poslednjih decenija, hramovi svih konfesija u Vojvodini građeni su programski, planovi su uvek donošeni i odobravani na najvišem državnom nivou. Njihov jedinstveni manir - jednobrodna građevina orjentisana prema stranama sveta zavisno od konfesije za koju se gradi - bio je potaknut (političkom) željom da se hramovi međusobno ne razlikuju previše da ne bi izazivali proteste na nacionalnom nivou. Pored ove zakonske regulative postoji još nekoliko veoma črstih, praktičnih razloga – jednostavni jednobrodni hram bilo je znatno lakše finansirati i izgraditi, nego crkvu sa kupolom koja se smatra najkopleksnijim delom pravoslavne crkve, sa konstruktivnog i estetskog stanovišta. Veliki kapacitet koji pruža jednobrodna građevina takođe nije zanemarljiv. U velikim vojvođanskim naseljima bilo je potrebno podići i odgovarajuće hramove koji bi mogli da prime veći broj vernika, što je bilo adekvatno obezbeđeno izborom jednobrodne sheme crkve. Još jedan od razloga je nepostojanje stručnjaka, arhitekata i obučenih stručnih majstora, koji bi bili spremni da odgovarajući projekat prenesu u stvarnost, kada se zna da su većina ondašnjih stručnjaka, arhitekata i inženjera, bila vezana isključivo za vojsku i njene potrebe.

Ovakva graditeljska praksa, koja se može označiti kao „politički korektna'', u Austrougarskoj monarhiji trajala je i tokom prve polovine 19. veka. U vreme od sedme, osme decenije 19. veka uviđaju se velike promene na tom polju. Naime, od tada su rimokatolički hramovi podizani skoro isključivo u neogotskom, sasvim retko neoromanskom, maniru dok se sakralna pravoslavna arhitektura okreće srpsko vizantijskom nasleđu kao osnovnoj inspiraciji. Zanimljiva je i činjenica da je ovaj novi pristup prema pravoslavnoj sakralnoj arhitekturi u suštini produkt delovanja tzv. Hanzenovih srpskih učenika. Teofil Hanzen (1813-1891) danski arhitekta i dugogodišnji profesor na bečkom Arhitektonskom fakultetu bio je poznati graditelj svoga doba koji je ostavio neizbrisiv trag na arhitekturu Beča ali i Atine, gde je jedno vreme bio gostujući arhitekta. Hanzen je naime propagirao mešavinu vizantijskih i evropskih uticaja i smatra se jednim od prvih Evropljana koji je skrenu pažnju na arhitekturu Vizantije i njene uticaje uključio u neka od svojih dela. Srpski, Hanzenovi učenici, poreklom Vojvođani, prvenstveno Svetozar Ivačković (1844-1924), Vladimir Nikolić (1857-1922) i Jovan Ilkić (1857-1917), projektovali su veći broj pravoslavnih hramova krajem 19. i početkom 20. veka na teritoriji Srbije i Vojvodine - Paraćin, Trstenik, Jagodina, Pančevu, kapele u Sremskim Karlovcima, Melencima itd - u maniru povratka na stare srpsko-vizantijske uzore. To su građevine krstoobraznog tipa u neovizantijskom modelu sa monumentalnom kupolom i (fizički) odvojenom kulom-zvonarom umesto dotadanjeg zvonika. Ovi arhitekti se, ujedno, mogu označiti i kao nosioci ideje obnove nacionalnog stila u srpskom sakralnom graditeljstvu o čemu postoje obimne studije istoričara umetnosti dr Miodraga Jovanovića i dr Aleksandra Kadijevića (1). Nažalost, tematika savremene sakralne arhitekture nastale tokom poslednje dve decenije u Srbiji, praktično, još nije ni načeta, sa teoretskog niti istorijsko-umetničkog aspekta (2).

Uloga arhitekata i urbanista

Mada crkva nerado govori o autorstvu u sakralnoj arhitekturi, smatrajući da hram predstavlja sve drugo a ne lični graditeljski pečat ili doprinos, istorija umetnosti i arhitekture uspela je da zabeleži (i prouči) veliki broj autora kao i njihov stvaralački doprinos na polju sakralnog graditeljstva. Skoro da nema srpskog arhitekte novijeg doba koji se nije okušao u izgradnji sakralnih objekata. Čak i naglašeno modernistički arhitekti bliže prošlosti u svojim opusima su imali po neki projekat za pravoslavni hram. U poslednje vreme tom oblasti arhitekture bave se i naglašeno savremeno nastrojeni autori. Jedan od glavnih crkvenih stavova u vezi sa ovim pitanjem zastupa tezu da se građenje hramova vrši na način koji ničim ne ističe pojedinca, graditelja, ali se, navodno, ističe materijal kojim se taj prostor (za „bogočoveka'') gradi. Dakle, iz ovog stava jasno proizilazi uloga koju crkva daje arhitektima. Bezličnost kao moto izgradnje novih objekata podseća na zadatke koji su pred arhitekte postavljali totalitarni režimi.Način kako dolazi do izgradnje većine hramova, izuzimajući svetle ali retke primere konkursnih utakmica, svakako uključuje arhitekte ali i urbaniste. Postoji izreka: ako je slikar svinja, arhitekta (i urbanista) je pile. Od zaplašenog pileta, ovoga puta slobodno je tržište načinilo podanika i udvoricu spremnog na sve kompromise i izlazak u susret svim, nekada sasvim banalnim željama investitora. Nosioci vlasti u Srbiji, u vreme Miloševićevog režima devedesetih godina kao i novih, post oktobarskih, shvatili su da sa crkvom treba što tešnje sarađivati kao nacionalnom institucijom od najvišeg značaja. Posle retrogradnog uvođenja religije u državni školski sistem, crkva u narednom periodu očekuje masovni povraćaj imovine – stanova, građevinskog i poljoprivrednog zemljišta, šuma, itd. Šta očekivati posle ovakvih odluka, do naglog bogaćenja već bogate crkve, a potom i navala na izgradnju novih objekata. Vlasti su crkvi vratili društveni ugled, između ostalog i dozvoljavajući izgradnju stotine verskih objekata, što je bilo uzrokovana prvenstveno političkim a ne verskim razlozima. Tako je „država u državi'' dobila ogroman broj nekada najatraktivnijih i najznačajnijih lokacija u srpskim i vojvođanskim gradovima i varošima. Naravno besplatno. Efekat ovog religioznog urbanizma - ako je za utehu u susednoj Hrvatskoj je takođe katastrofalna situacija na ovom polju, najbolji primer za to je tzv. „Duhovni prsten'' grada Splita gde se očekuje gradnja na desetine novih crkvenih objekata - do danas nije izazvao baš nikakve reakcije samih urbanista ili urbanističkih službi, od kojih se to, istina, nije ni moglo očekivati. Od socijalističke udvoričke prakse, naš se urbanizam veoma brzo bacio u čeljusti novih investitora, bogataša, prelazeći u svoju tzv. tranzicionu fazu, dok se paralelno s tim procesima koji razjedaju urbanu strukturu naših gradova i naselja, o ovakvim pojavama „države u državi'' skoro da ne postoji ni jedna napisana ili izgovorena rečenica.

Praktika i pragmatika

U provinciji sve stvari i pojave se lagano radikalizuju, često do banalnosti. Iz više razloga, od neobrazovanosti aktera do njihovog udvorišta prema centrali. Primer novopodignutihsakralnih objekata u Novom Sadu i okolinom području nastalih u poslednjem periodu naglašeno je provincijalizovano, i iz centra i samog grada, što rečito govori o stepenu graditeljske prakse kada su u pitanju novi sakralni objekti.

Od trinaest pravoslavnih hramova, već podignutih, onih u fazi izgradnje ili samo u najavi, u Novom Sadu i okruženju, ogromna većina (tačnije: svi) skoro da ne zaslužuju bilo kakvu ozbiljniju arhitektonsku ili umetničku analizu (3). Jedino što se može reći to je činjenica koji su tzv. istorijski hram arhitekti iskopirali ili odakle potiču često nemušte kompilacije elemenata u nekoj od eklektičkih kombinacija svega i svačega, od osnovne prostorne sheme, do preuzetih detalja ukrasnog repertoara. Ovi hramovi će ostati samo nemi, neoriginalni i na brzinu podignuti spomenici jednog konzervativnog i nekritičkog duha nesposobnog da se, uostalom kao i SPC, suoči sa realnom stvarnošću, i dalje, sa očiglednom predpredstavom nekritički tretirajući tradicionalizam u arhitekturi, često okončan karikaturnim oblicima i formama.

Sistem izgradnje pravoslavnih bogomolja vezan je za uske teritorije – parohije, koje uglavnom nemaju molitvene hramove. Naravno da ova činjenica postoji kao samostalna i tačna i, kada određena parohija nema molitveni hram, u poslednjih desetak godina sasvim lako od nadležnih gradskih urbanističkih institucija dobija najatraktivnije građevinske lokacije. Ako SPC na lokalitetu, recimo Telepa u Novom Sadu, dobije pravo i gradi hram, ona ga izgrađuje po sistemu „prst u oko'' najvećoj lokalnoj zajednici, u ovom slučaju mađarskoj, što je već pitanje morala i to ne samo religioznog već, uobičajenog, ljudskog. Ako je taj hram projektovan nakaradno, bez određene ideje, sklada i proporcija, hipertofiranih oblika, onda je to dodatni problem. Ako ga neko uopšte smatra problemom. Po ličnom mišljenju, svakako da nije ključni problem (mada donekle i jeste) broj novih pravoslavnih hramova, dakle kvantitet za koga crkva kao nadležna institucija kaže da je još uvek mali, već je problem sama arhitektura a potom i umetnička vrednost novih objekata koji niču neverovatnom brzinom i na koje se troše ogromna novčana sredstva u jednom društvu koje se, s pravom, može još uvek smatrati siromašnim. Na pitanje zašto SPC ne gradi bolnice, stacioanare, sanatorijume, staračke domove, sirotišta i slične objekte koje je nekada gradila, zvaničan odgovor je da se crkva brine za duhovno zdravlje a ne fizičko. To je, po sudu crkve, zadatak države. Klasično religiozno-licemerno stanovište.

Ambiciozno i uz ogromnu pomoć države SPC gradi ogroman broj svojih hramova, a sa druge strane ne čini dovoljno na zadovoljavanju ovozemaljskih potreba svojih vernika, što je u stvari već dugi niz godina glavna odlika kompletnog crkvenog delovanja kod Srba. U prevelikoj brizi o nebeskom nema se vremena za ovozemaljsko. Ili je to još jedna od brojnih nerešenih odnosa (manipulacija) koje Srpska pravoslavna crkva projektuje prema svojim vernicima. O propratnim efektima izgradnje hramova „na lokalu'', oličenog u rasprostranjenoj korupciji unutar tzv. nižeg klera – dakle, ne onog koji potiče iz manastira i koji jedini ima pravo odlučivanja unutar crkvenih krugova – degutantno je iznostiti brojne primere i svoje mišljenje o tome. Podvojenost sveštenstva, u kome se oni sa stvarno teškim manastirskim iskustvom, jedino mogu smatrati višim i zvaničnim, nasuprot običnih, parohijskih sveštenika koji uglavnom brinu svoje ovozemaljske brige (kuća, kola, lagodan život i odgovarajući posao za popadiju), naravno nikada nije priznato u crkvi, mada o tome svi sve znaju. I sveštenstvo i zainteresovani vernici. Uostalom, u vrh crkve, kao zvanični zastupnici njihovih stavova, priznaju se samo oni sa manastirskim bekgraundom, nekada višedecenijskim. U crkvenim krugovima dugo je već poznat stav o odnosu ovih „klerova''. Odlučivanje o izgledu nekog novog pravoslavnog hrama dato je uglavnom, ako to nije neki centar, baš tom nižem sveštenstvu i crkvenim odborima sastavljenim od „prosečnih'' vernika. Kada znamo šta reč „prosečan'' znači u tom domaćem kontekstu, onda je kristalno jasno ko i kako odlučuje o izgledu novih crkvenih objekata. O stepenu umetničkih vrednosti, ništa manje značajnih delova-radova u novim crkvama – živopis, ikonostas, drvorezbarski radovi, znači čitav korpus dela iz široke oblasti primenjene umetnosti - takođe, u krajnjoj liniji, glavne odluke se donose „na lokalu''. Činjenica je da takvi poručioci ne mogu biti na visini plemenitog zadatka odabira pravih vrednosti za opremanje jednog molitvenog hrama. Naravno, bilo bi nepravedno ne pomenuti napore određenog dela sveštenstva da se čitava priča oko projektovanja i ukrašavanja crkava podigne na jedan viši nivo. To je svakako bio i jedan od razloga osnivanja visokih školskih ustanova za ovu oblast koje se, verujemo, ipak ne bi trebalo tretirati kao redovno školovanje koje finansira država. Iz samo jednog od brojnih razloga – na takve škole mogu ići samo vernici, uz blagoslov same crkve, što građani nisu dužni niti obavezni da finasiraju iz budžeta.

Još jedno od realnih pitanja: da li je SPC-u uopšte potrebno toliko novih hramova, bar u gradskim sredinama koje ih uglavnom već imaju? Poznato je da vernici obavljaju svoje verske obrede-obaveze, ne samo na osnovu trenutnog prebivališta, nego na osnovu svojih predaka. Dakle, krštenja, venčanja i ostalo vernici bi trebalo da upražnjavaju u hramovima u kojima su to činili njihovi preci, tako da se s namerom vrši nova tradicionalizacija novih vernika, što je jedan, u krajnjoj liniji, izrazito antitradicionalni pristup. To nepoštovanje porodičnih normi između ostalog dovodi do raspada porodičnih vrednosti i tradicije u kojima je svako imao svoj „bazni'', porodični hram, posebno jer su to jedinstveni obredi u životu jednog revnosnog vernika koje bi on trebalo da poštuje. Dosadašnja praksa je pokazala da novi hramovi postaju protočna mesta svraćanja novih vernika a nikako neko stablo porodičnih okupljanja, kako to crkva želi da prikaže. Verovatno će se ispostaviti, kako i mnogo puta u savremenoj, novovekovnoj istoriji, da će ova pojava veoma brzo, sa istorijskog stanovišta, doživeti bumerang-efekat, tačnije da će nove crkve, kako to i dolikuje stepenu civilizacije, ostati prazne, pretvarajući se tako u jedan simbol zastarelog, retrogradnog stava prema građanima kao osnovnim elementima svakog demokratskog društva. (...)